AI và Con người – Hiểu công nghệ để không đánh mất chính mình

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo có thể viết một bài luận, tạo ra một bức ảnh hay hỗ trợ giải quyết những công việc phức tạp chỉ trong vài giây, câu hỏi quan trọng không còn đơn thuần là AI có thể làm được những gì, mà là con người sẽ sống và làm việc như thế nào khi có AI đồng hành.

Đó cũng là vấn đề trung tâm được Giáo sư Hồ Tú Bảo đặt ra trong cuốn sách AI và Con người, xuất bản năm 2025 bởi Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông. Với 264 trang, tác phẩm mang đến kiến thức nhập môn về trí tuệ nhân tạo theo cách tiếp cận khoa học nhưng gần gũi, hướng đến đông đảo độc giả chứ không chỉ những người làm công nghệ.

Điều khiến cuốn sách trở nên đáng đọc không chỉ nằm ở việc giải thích một công nghệ đang phát triển mạnh mẽ, mà còn ở thông điệp xuyên suốt: AI có thể mở rộng năng lực của con người, nhưng việc sử dụng công nghệ như thế nào vẫn là trách nhiệm của chính chúng ta.

1. Hiểu đúng về AI trước khi lo sợ hoặc phụ thuộc vào nó

AI đang dần xuất hiện trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống, từ giáo dục, y tế đến kinh doanh và sáng tạo nội dung. Tuy nhiên, sự phổ biến của các công cụ như ChatGPT không đồng nghĩa với việc tất cả chúng ta đều hiểu rõ bản chất của trí tuệ nhân tạo.

Nhiều người xem AI như một chiếc hộp thần kỳ có thể trả lời mọi câu hỏi. Người khác lại lo ngại rằng công nghệ này sẽ lấy đi công việc, làm suy giảm khả năng tư duy hoặc khiến con người trở nên phụ thuộc.

Trong AI và Con người, Hồ Tú Bảo giúp độc giả tiếp cận những kiến thức nền tảng về AI, từ học máy (Machine Learning), học sâu (Deep Learning) đến sự khác biệt giữa AI phân tích và AI tạo sinh.

Điểm đáng quý là tác giả không biến cuốn sách thành một giáo trình kỹ thuật nặng nề. Những khái niệm vốn tương đối trừu tượng được trình bày bằng ngôn ngữ dễ hiểu, kết hợp ví dụ và hình ảnh minh họa.

Nhờ vậy, người đọc không nhất thiết phải có kiến thức lập trình hay chuyên môn công nghệ mới có thể theo dõi nội dung.

Theo tôi, đây là giá trị thiết thực đầu tiên của cuốn sách: giúp chúng ta chuyển từ tâm lý tò mò, lo lắng hoặc sử dụng AI theo phong trào sang thái độ chủ động tìm hiểu và ứng dụng có hiểu biết.

Bởi chỉ khi hiểu công nghệ, chúng ta mới có thể nhận diện đúng những gì AI làm tốt, những giới hạn của nó và những việc vẫn cần đến sự phán đoán của con người.

2. AI mang đến cơ hội lớn, nhưng không phải không có rủi ro

Một nội dung quan trọng của cuốn sách là những giá trị và rủi ro mà AI có thể mang lại cho con người. Tác phẩm dành các chương riêng để phân tích những khía cạnh này, trước khi mở rộng sang mối quan hệ giữa AI và xã hội.

Không thể phủ nhận AI đang giúp chúng ta tiết kiệm thời gian, xử lý lượng thông tin lớn và mở rộng khả năng sáng tạo. Trong công việc, AI có thể hỗ trợ nghiên cứu thị trường, phân tích dữ liệu, xây dựng ý tưởng hay tự động hóa những nhiệm vụ lặp lại. Trong học tập, công nghệ này mở ra cơ hội tiếp cận tri thức nhanh chóng và cá nhân hóa quá trình học.

Tuy nhiên, tốc độ và sự tiện lợi cũng đi kèm những vấn đề đáng suy ngẫm. AI có thể tạo ra thông tin sai lệch nhưng được trình bày rất thuyết phục. Nội dung do AI tạo ra cũng đặt ra câu hỏi về bản quyền, quyền riêng tư và trách nhiệm khi sử dụng.

Nguy hiểm hơn, khi quá quen với việc nhận câu trả lời có sẵn, chúng ta có thể dần đánh mất thói quen tự đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và suy nghĩ độc lập.

Vì vậy, sử dụng AI hiệu quả không chỉ là biết cách viết câu lệnh để nhận kết quả tốt. Điều quan trọng hơn là biết đánh giá kết quả ấy, nhận diện sai sót và chịu trách nhiệm với quyết định cuối cùng.

Cuốn sách nhắc nhở người đọc rằng công nghệ càng mạnh mẽ, năng lực tư duy phản biện và khả năng làm chủ công nghệ của con người càng trở nên cần thiết.

3. Con người vẫn là trung tâm trong kỷ nguyên AI

Nếu phải chọn một thông điệp đáng nhớ nhất từ AI và Con người, tôi cho rằng đó chính là mối quan hệ giữa năng lực công nghệ và giá trị con người.

AI có thể thực hiện nhiều công việc từng đòi hỏi kiến thức chuyên môn, nhưng điều đó không có nghĩa con người chỉ còn vai trò đứng ngoài quan sát. Ngược lại, chúng ta cần thay đổi cách học tập, làm việc và sáng tạo để thích nghi với bối cảnh mới.

Thay vì chỉ lo lắng AI sẽ thay thế mình, mỗi người có thể bắt đầu bằng câu hỏi: Tôi có thể sử dụng AI để làm việc tốt hơn, giải quyết vấn đề hiệu quả hơn và dành nhiều thời gian hơn cho những công việc có giá trị hay không?

Với người làm marketing, chẳng hạn, AI có thể hỗ trợ lên ý tưởng, phân tích dữ liệu khách hàng và xây dựng bản nháp nội dung. Nhưng để xác định chiến lược phù hợp, hiểu tâm lý khách hàng, cảm nhận sắc thái văn hóa và đưa ra quyết định cuối cùng, con người vẫn cần kiến thức, trải nghiệm và sự nhạy bén của mình.

Đó cũng là cách nhìn thực tế hơn về tương lai: không nhất thiết con người phải cạnh tranh với AI trong mọi việc, mà cần học cách kết hợp năng lực của mình với công nghệ.

Tác giả Hồ Tú Bảo có hơn 40 năm kinh nghiệm nghiên cứu và giảng dạy về AI, trong đó có 25 năm làm giáo sư tại Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Nhật Bản. Nền tảng chuyên môn này giúp cuốn sách kết nối kiến thức công nghệ với những câu hỏi rộng hơn về xã hội và cách con người sống cùng AI.

4. Một cuốn sách nhập môn đáng đọc, đặc biệt với người không chuyên

Điểm mạnh của AI và Con người là cách trình bày tương đối dễ tiếp cận, cấu trúc gồm tám chương với nội dung đi từ tiến bộ khoa học, kiến thức nền tảng về AI đến giá trị, rủi ro và cách con người sống, làm việc cùng công nghệ. Đáng chú ý, phần lớn hình minh họa được tạo bằng AI theo yêu cầu của chính tác giả. Nhà Xuất Bản Công Thương+1

Dẫu vậy, đây là cuốn sách nhập môn nên không nên kỳ vọng tác phẩm sẽ hướng dẫn chi tiết cách xây dựng mô hình AI hay triển khai những ứng dụng kỹ thuật chuyên sâu. Người đã có nền tảng công nghệ vững chắc có thể cần thêm các tài liệu chuyên ngành để đào sâu kiến thức.

Nhưng với người mới bắt đầu, nhà quản lý, nhân viên văn phòng, người làm giáo dục hay những ai muốn hiểu rõ hơn về sự thay đổi của thế giới, đây là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Lời kết: Đừng chỉ học cách sử dụng AI, hãy học cách làm chủ nó

AI và Con người không đơn thuần là cuốn sách giải thích một công nghệ đang phát triển nhanh chóng. Tác phẩm còn gợi mở cách chúng ta nhìn nhận vị trí của mình trong một thế giới ngày càng được định hình bởi trí tuệ nhân tạo.

AI có thể giúp con người làm được nhiều việc hơn, nhanh hơn và đôi khi tốt hơn. Nhưng nếu thiếu tư duy phản biện, trách nhiệm và khả năng tự học, sự tiện lợi ấy cũng có thể khiến chúng ta trở nên phụ thuộc.

Theo tôi, giá trị lớn nhất của cuốn sách nằm ở việc khuyến khích độc giả tiếp cận AI bằng cả sự cởi mở lẫn tỉnh táo: không sợ hãi trước những thay đổi, nhưng cũng không mặc nhiên tin tưởng mọi thứ công nghệ tạo ra.

Bởi tương lai không chỉ thuộc về những người biết sử dụng AI, mà còn thuộc về những người biết đặt câu hỏi, đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm với cách mình sử dụng nó.

AI có thể mở rộng trí tuệ của chúng ta, nhưng chính con người phải quyết định trí tuệ ấy sẽ được sử dụng vì mục đích gì.